:: Časopis "Nastava i vaspitanje ::

MULTIFUNKCIONALNA DELATNOST PREDŠKOLSKIH USTANOVA

Dr Ana Gavrilović
Filozofski fakultet
Banja Luka
UDK - 373.21
Pregledni članak
Tekst objavljen u časopisu "Nastava i vaspitanje" br. 1, 2006. god.

REZIME
Iako postoje više od 160 godina na ovim prostorima, predškolske ustanove  još  uvek  nemaju  jasno definisanu delatnost. One  su svrstavane, u različitim periodima, u druge razvijenije delatnosti - nekad obrazovnu, nekad zdravstvenu, a nekad socijalnu. Međutim, iako se u suštini njihove delatnosti sadrže aspekti obrazovanja, zdravstvene i socijalne delatnosti, predškolske ustanove imaju svoj identitet koji, sjedinjujući pomenute aspekte tih delatnosti, rezultira novim kvalitetom, što treba da bude adekvatno sankcionisano i normativno i u društvenoj podeli rada. U radu je prikazano normativno definisanje delatnosti predškolskih ustanova od njihovog nastanka do danas, potreba da se zakonski uredi njihova delatnost i način njenog ostvarivanja, kao i argumentacija za uvažavanje i sankcionisanje multifunkcionalnosti delatnosti ovih ustanova.

Ključne reči: predškolske ustanove, delatnost, multifunkcionalnost delatnosti, vaspitno-obrazovna, preventivno-zdravstvena i socijalna funkcija.

MULTIFUNCTIONALITY OF PRESCHOOL INSTITUTIONS

Although they have existed in these parts for more than 160 years, preschool institutions' field of work still has not been defined precisely. In different periods it have been assigned to other, more developed, fields - field of education, health or social care. Although, in essence, their work-field includes some aspects of all three mentioned fields, preschool institutions do possess their own identity which, by uniting these three aspects, has resulted in a new quality and identity per se, and which should be sanctioned both in norm and in social division of labour. The paper presents normative definitions of preschool work-field from the establishment of preschools to current normative solutions, stresses the need for legislative arrangement of the matter, and offers arguments for the recognition and sanctioning of the multifuntionality of the preschool institutions' field of work.

Keywords: preschool institutions, field of work, work-field multifuntionality, educational, health preventive and social function.

Uvod

Prvu predškolsku ustanovu osnovao je Robert Oven oko 1800. godine u Nju Lanarku. Oven je prvi ostvario ideju predškolskog vaspitanja, kojoj je kasnije, teoretske osnove dao Fridrih Frebel. U osnovama socijalne politike i socijalnog rada Ovenova ideja smatra se značajnom, pre svega, sa stanovišta društveno-organizovanog zbrinjavanja male dece dok su njihovi roditelji na radu. Nema sumnje da su postojanje potrebe za zbrinjavanjem male dece za vreme radnih obaveza njihovih roditelja, pre svega majke, zatim postojanje potrebe za pružanjem pomoći porodici u ostvarivanju njene reproduktivne, zaštitne, emocionalne, socijalizatorske, vaspitne i ekonomske funkcije, kao i postojanje potrebe za zadovoljavanjem razvojnih potreba dece, osnovni razlozi nastanka, razvijanja i trajanja predškolskih ustanova.

Pod uticajem industrijalizacije porodica je prestala da bude osnovna jedinica društvene proizvodnje. Prelazak proizvodnje u mehanizovane fabrike razdvojio je radno mesto od kuće i označio početak razvoja moderne industrije. Funkcionisanje mašina diktiralo je angažovanje radnika kao pojedinaca, a ne čitavih porodica. Razvoj industrijske proizvodnje, zasnovan na naučnim i tehničkim dostignućima, ustalio je podelu između rada u kući i rada na radnom mestu. Rad na radnom mestu je plaćeni rad, izvor egzistencije i sve donedavno je bio rezervisan samo za muškarce. Učešće žena u plaćenom radu bilo je sporadično sve do Prvog svetskog rata, kada je nestašica radne snage uslovila početak promena. Kasnije, ravnopravno učešće žena u obrazovanju i njihova emancipacija, a samim tim i porast njihovih aspiracija, kao i promenjen sistem vrednosti, osigurali su učešće žena u izvanporodičnom radu. U uslovima transformacije društva, promene njegove proizvodne strukture i razvoj tercijarnih delatnosti, ali i nemogućnost da se porodica izdržava od prihoda samo jednog člana - muškarca, zaposlenost žena će i dalje rasti. Istovremeno, industrijalizacija i drugi društveni procesi doveli su i do promene porodične strukture. Tradicionalnu, višegeneracijsku porodicu zamenila je nuklearna - samo roditelji i deca. Tendencije u savremeno doba nagoveštavaju proces njene dalje atomizacije. Sve to, danas više nego u prošlosti, potencira potrebu za društvenom pomoći u zbrinjavanju dece i za diversifikacijom modaliteta zbrinjavanja.

Društvenu pomoć u zbrinjavanju male dece za vreme radnog angažovanja njihovih roditelja pružaju predškolske ustanove, a zadovoljavanje te potrebe čini socijalnu funkciju ovih ustanova. Porodice sa malom decom (koju nije moguće ostavljati samu), u kojoj oba roditelja rade izvan porodice, nalaze se u specifičnom stanju potrebe za društvenom pomoći u preuzimanju celokupne brige o deci tokom njihove zauzetosti svakog radnog dana, što je čisto socijalna potreba. Zadovoljavanje razvojnih potreba dece, u koje spadaju potrebe za socijalizacijom, vaspitanjem i saznavanjem, s druge strane, koje se ostvaruju programiranim sadržajima vaspitno-obrazovnog karaktera jesu vaspitno-obrazovna funkcija ovih ustanova od njihovog nastanka. Kako boravak male dece u predškolskim ustanovama, pored niza pozitivnih uticaja i efekata, nosi i neke faktore rizika koji mogu štetno delovati na njihov psihofizički i socijalni razvoj, programirana preventivno-zdravstvena funkcija predškolskih ustanova predstavlja uslov da se faktori rizika rano pronađu i eliminišu.

Dakle, ove tri funkcije predškolskih ustanova - socijalna, vaspitno-obrazovna i preventivno-zdravstvena čine suštinu njihove delatnosti, ostvaruju se istovremeno i treba ih posmatrati u jedinstvu, međusobnoj povezanosti i uslovljenosti.

Definisanje funkcija predškolskih ustanova, tretman tih funkcija, odnosno određivanje prioriteta za pojedine od njih, kao i različite društvene prilike tokom vremena, određivale su mesto ovih ustanova u društvenoj podeli rada, odnosno da li one pripadaju socijalnom, zdravstvenom ili prosvetnom sektoru i koji su organi nadležni za njih.
Svetska iskustva su različita, dileme i polemike su evidentne, a jedinstven stava o tome kako bi trebalo da bude - ne postoji.

Delatnost predškolskih ustanova u Srbiji kroz vreme i regulativu

Period do kraja Prvog svetskog rata
Poznato je da je prva predškolska ustanova, odnosno zabavište, na ovim prostorima osnovana 1843 . godine u Subotici, na zahtev trgovca Maka Đerđa, a funkcionisala je kao poluprivatno zabavište do 1851. godine, kada je zatvorena. Od 1859. godine u Subotici se osnivaju opštinska zabavišta, kojih je do početka Prvog svetskog rata bilo 11 . U tom periodu nastaju zabavišta i u drugim gradovima Vojvodine: u Zrenjaninu 1858, u Novom Sadu 186,7, u Ku l i 1883, u Vršcu 1884, u Somboru i Bačkoj Topo l i 1885, u Kikindi 1893. itd.

Kako je Vojvodina u to vreme bila deo Habzburške monarhije, na osnivanje i rad predškolskih ustanova primenjivali su se ugarski prosvetni zakoni. "Prve predškolske ustanove u Ugarskoj pojavile su se početkom XIX veka pod nazivom čuvališta, hranilišta i dadiljišta, a funkcija im je bila čuvanje, zbrinjavanje i vaspitanje dece uzrasta do polaska u školu." (E. Kamenov, pregovor u knjizi "predškolske ustanove u Srbiji 18 43 -2 0 0 ", Službeni glasnik, Beograd, 2001.)
U tom periodu razlikuju se dve vrste predškolskih ustanova: 1) zabavište ili dadiljište pri osnovnoj školi i 2) čuvalište ili zavod za čuvanje male dece. I jedna i druga vrsta predškolskih ustanova osnivane su zbog čuvanja male dece zaposlenih roditelja, što znači da su te ustanove imale prevashodno socijalnu funkciju. U radu s decom posebno je isticana vaspitno-obrazovna funkcija, naročito u ustanovama koje su bile vezane za škole - zabavištima i u kojima je radio učiteljski kadar. Polazište je bila Frebelova teorijska misao i njegov sistem rada.

Go d i n e 1891. donet je Zakon o dečjoj zaštiti, što je značilo obavezu za sve imućnije opštine da osnivaju zabavišta i podsticaj za sve nemađarske narode da otvaraju predškolske ustanove na svom jeziku i u gradovima i u većim selima.
Krajem XIX veka u Srbiji su postojala zabavišta u Beogradu, Šapcu, Kruševcu, Kragujevcu, Obrenovcu i Zaječaru, a njihov mali broj svedoči o patrijarhalnom načinu života u kojem se proces podizanja i vaspitanja male dece odvijao isključivo u okviru porodice.

Zakon o narodnim školama iz 1898. godine predviđao je da se u osnovnim školama osnuju zabavišta. Bio je propisan i Program rada u zabavištu (189 9) na osnovu člana 5. Zakona o narodnim školama koji je doneo ministar prosvete i crkvenih poslova Andra Đorđević. Ovaj program utvrdio je zadatke zabavišta i principe, sadržaje i metode rada - definisao je delatnost zabavišta:
"Zabavištu je poglaviti zadatak da održavanjem srdačne blagosti i roditeljske nežnosti popuni i potpuno izvede prelaz iz domaćeg života i vaspitanja u školski i da zabavom postupno upućuje decu na rad, red, poslušnost i sve što je dobro.

Us p e š n o s t u radu zabavišta meri se po dobrome redu, čistoti, zdravlju, veselosti, umnoj bistrini i uljudnosti dece. Rad u zabavištu treba da pomogne ukupni razvitak svih sposobnosti u dece, ali bez prinude i suvišnog naprezanja."
Taj program rada potencirao je i ulogu i zadatke zabavilje, definisao ručne radove i osnove moralnog vaspitanja.
Zakon o narodnim školama iz 1904. godine nije bitnije promenio rešenja za zabavišta iz prethodnog zakona.

Za vreme Prvog svetskog rata predškolske ustanove - zabavišta, prekidale su rad, a neke, sasvim malobrojne, redukovale su ga na obezbeđenje pomoći za preživljavanje najugroženije dece.
Posle Prvog svetskog rata Vojvodina je ušla u sastav Srbije, a vojvođanska Narodna uprava izdala je 1919. godine Naredbu kojom je propisala da se održi do tada stvorena mreža predškolskih ustanova i da se rad u njima odvija na maternjem jeziku.

U periodu od 1919. do 1929. godine rad zabavišta, uključujući i vojvođanska, bio je pravno uređen Zakonom o izmenama i dopunama Zakona o narodnim školama iz 1904. godine. Njime je bila predviđena obaveza većih gradova - industrijskih centara, da osnivaju zabavišta. Pored zabavišta, u Srbiji se u tom periodu osnivaju i obdaništa, koja su imala prevashodno socijalnu funkciju, jer su primala decu siromašnih roditelja od dve do 16 godina starosti.

Period između dva svetska rata
Zbog veoma teških posledica rata na decu i omladinu, nova država - Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca, donela je 1922. godine Zakon o zaštiti dece i omladine, koji je predvideo zbrinjavanje ratne siročadi, vanbračne dece, vaspitno zapuštene dece i omladine, kao i dece bez roditeljskog staranja u dečjim domovima i "stanicama" (u koje su spadala sirotišta, obdaništa i kuhinje za siromašnu decu i omladinu). Međutim, primena tog zakona bila je ograničena nedostatkom sredstava. Zakonom o narodnim školama iz 1929. godine, zabavišta su određena kao narodne škole u koje se primaju deca posle navršene četvrte godine i u njima se radilo po naročitom programu i planu koji propisuje ministar prosvete. Obdaništa, skloništa i školske kuhinje obezbeđivali su deci (muška i ženska deca siromašnih roditelja i roditelja radnika, uzrasta od treće, izuzetno druge godine života pa do završene osnovne škole) zaštitu, podesno vaspitanje, pomoć u učenju i vršenju domaćih zadataka za školu i potrebnu hranu. Obdaništa su bila socijalno-vaspitne ustanove koje su obezbeđivale negu i vaspitanje. Godine 1935. godine Ministarstvo prosvete je donelo Opšti pravilnik o osnivanju, izdržavanju, uređenju i radu obdaništa i drugih ustanova za zaštitu i vaspitanje dece, koji je regulisao njihov rad. Ministarstvo prosvete i Ministarstvo zdravlja bili su nadležni za nadzor nad njihovim radom.

Rad sa decom odvijao se na osnovu Programa rada u zabavištu koji je donet 18 9 9. godine i koji se zasnivao na koncepcijama Fridriha Frebela i Marije Montesori. Novi program donet je tek 1940. godine, ali su koncepcije ostale iste.

Period posle Drugog svetskog rata
Prvi akt kojim je regulisan rad predškolskih ustanova posle Drugog svetskog rata bilo je Uputstvo za organizaciju, socijalno-zdravstveni i vaspitni rad obdaništa za decu predškolskog doba u gradovima i industrijskim mestima ("Službeni list FNRJ", br. 81/45) koje su propisali ministar socijalne politike, ministar narodnog zdravlja i ministar prosvete u saveznoj vladi. Delatnost obdaništa (predškolskih ustanova) definisana je ovim uputstvom na sledeći način:
"Obdaništa za decu predškolskog doba su socijalne ustanove narodne vlasti za dnevno zbrinjavanje, negovanje i društveno vaspitanje dece u dobi od 3-7 godina života.
Obdanište omogućava radnoj ženi - majci, da aktivno učestvuje u privrednom, kulturnom, državnom i društveno-političkom životu naroda, a da u isto vreme podigne fizički zdravu i duhovno snažnu decu, punu životne radosti i stvaralačkih težnji".

Za ishranu i preventivno-zdravstvenu zaštitu obaveze obdaništa bile su sledeće:
"Sva deca u obdaništu moraju biti obezbeđena ishranom koja po svom kvalitetu odgovara uzrastu dece i zahtevima dečje higijene.
Čuvanje zdravlja i telesno i duhovno vaspitanje koje odgovara osobinama i sposobnostima pojedinog deteta glavni je zadatak ovih ustanova. Materinsko staranje o deci je glavna linija celokupnog rada u obdaništu".

Godine 1948. Vlada FNRJ je donela Uredbu o osnivanju dečjih jasala i dečjih vrtića. Dečje jasle su definisane kao "zdravstveno-socijalne ustanove za negu i vaspitanje zdrave dece do navršene tri godine", a dečji vrtići kao "ustanove za vaspitanje i negu zdrave dece u dobu od navršene tri godine do polaska u školu". Nadležnost saveznih organa za uređivanje zaštite dece i predškolskih ustanova trajala je do 1967. godine. Međutim, Narodna skupština Narodne Republike Srbije usvojila je 1957. godine Zakon o dečjim vrtićima, utvrđujući sledeći cilj osnivanja dečjih vrtića:
"Dečji vrtići se osnivaju kao organizovana pomoć društva porodici u cilju podizanja i vaspitanja dece do polaska u školu".

Istim zakonom precizira se da vaspitnu, zdravstvenu i druge službe u dečjem vrtiću, prema njegovim zadacima i veličini, vrši potreban broj stručnih ili drugih lica koji imaju sposobnost za taj rad, uz nagradu i dobrovoljno.
Dotadašnja podela ovih ustanova na zabavišta i obdaništa prestala je da postoji, a njihov rad je nastavljen pod nazivom "dečji vrtići".

Dve godine kasnije (1959), Izvršno veće Narodne skupštine usvojilo je Preporuku o merama za zbrinjavanje dece zaposlenih i razvijanju oblika pomoći porodicama sa decom, a 1961. godine Savet za socijalnu politiku i komunalna pitanja doneo je Rešenje o određivanju ustanova koje se smatraju socijalnim ustanovama u kojem se navodi da se socijalnim ustanovama Narodne Republike Srbije smatraju, između ostalih, i ustanove za dnevni boravak dece zaposlenih roditelja (obdaništa i jasle).
Zakon o dečjim vrtićima iz 1965. godine utvrđuje da se za vaspitanje dece predškolskog uzrasta (od tri godine do polaska u školu) osnivaju dečji vrtići. U drugim dokumentima, koji izražavaju politiku prema deci, naglašava se zbrinjavanje dece kao odgovor društva na rastuće potrebe porodica s decom za društvenom pomoći u podizanju i vaspitanju dece. Normativni izraz tih opredeljenja je Zakon o neposrednoj dečjoj zaštiti i dodatku na decu iz 1967. godine, kojim se propisuje da društvena zaštita dece obuhvata određene oblike organizovanog podizanja i zbrinjavanja dece (neposredna dečja zaštita), čiji su nosioci dečje jasle, dečji vrtići, dečja i omladinska odmarališta, kuhinje za društvenu ishranu dece, đački domovi i sl.

Zakon o neposrednoj dečjoj zaštiti i dodatku na decu iz 1972. godine nije doneo promene oblika neposredne dečje zaštite iz 1967. godine.
Narodna skupština SR Srbije donosi 1974. godine Zakon o predškolskom vaspitanju i obrazovanju kojim utvrđuje da je cilj te delatnosti da se najmlađim generacijama obezbede uslovi za normalan fizički, intelektualni, socijalni, emocionalni i moralni razvoj i uspešno dalje vaspitanje i obrazovanje u skladu s pedagoškim dostignućima i opštim ciljevima vaspitanja. Veza sa neposrednom dečjom zaštitom obezbeđena je time što su zajednice dečje zaštite, zajedno sa drugim zajednicama, imale obavezu da obezbeđuju uslove za što veći obuhvat dece, odnosno izgradnju kapaciteta. Normativi za to propisivani su uz prethodno mišljenje odgovarajućih socijalnih, zdravstvenih i drugih ustanova. Od konstituisanja sistema dečje zaštite (1974), predškolske ustanove su njegov institucionalni deo kojem se posvećuje velika pažnja i osigurava razvoj primeren potrebama porodica i dece.

Zakon o društvenoj brizi o deci iz 1987. godine izvršio je kodifikaciju propisa u toj oblasti, pa su prestali da važe Zakon o dečjoj zaštiti i samoupravnim interesnim zajednicama dečje zaštite i Zakon o predškolskom vaspitanju i obrazovanju. Predškolsko vaspitanje i obrazovanje definisano je kao deo jedinstvenog sistema vaspitanja i obrazovanja koje zajedno sa porodičnim vaspitanjem čini jedinstvenu celinu, a delatnost OUR za predškolsko vaspitanje i obrazovanje, odnosno dečjih vrtića je ishrana, vaspitanje i obrazovanje, staranje o zaštiti zdravlja i organizovanje odmora i rekreacije dece.
Promene propisa koje su usledile do 1992. godine nisu izmenile status ovih ustanova, a njihova delatnost određena je na sledeći način: "Us t a n o v a obezbeđuje organizovano vaspitanje i obrazovanje, ishranu, negu i očuvanje zdravlja i dnevni odmor i rekreaciju dece, u skladu s razvojnim potrebama dece i potrebama porodice. Organizacija života dece i sadržaji delatnosti ustanova usklađuju se sa organizacijom života dece u porodici i potrebama porodice za organizovanom društvenom pomoći u nezi, podizanju, vaspitanju i obrazovanju dece" ("Službeni glasnik SRS", broj 1/90). Promene je doneo Zakon o društvenoj brizi o deci iz 1992. godine, preciznije du određene funkcije i delatnosti predškolskih ustanova i način njihovog ostvarivanja. Ovim zakonom utvrđeno je da se u predškolskim ustanovama obezbeđuje dnevni boravak dece, ostvarivanje vaspitno-obrazovne, preventivno-zdravstvene i socijalne funkcije, organizovanjem celodnevnih, poludnevnih, minimalnih, skraćenih, povremenih i različitih oblika rada s decom do polaska u osnovnu školu. Pored toga, predškolske ustanove mogle su organizovati delatnost u drugoj porodici i stanu roditelja i pružanje pojedinih usluga iz delatnosti ustanove deci i porodicama. Predškolska ustanova mogla je, takođe, organizovati, na osnovu mogućnosti i utvrđenih potreba dece i roditelja, ishranu, odmor i rekreaciju dece osnovnoškolskog uzrasta i boravak dece uzrasta do 10 godina starosti.

U definisanju delatnosti predškolskih ustanova pošlo se od toga da one zadovoljavaju potrebe roditelja za zbrinjavanjem dece dok su oni na poslu, obezbeđuju odgovarajuće preventivno-zdravstvene i sanitarno-higijenske uslove boravka dece, a odgovarajućim psihološko-pedagoškim sadržajima, postupcima i metodama zadovoljavaju razvojne potrebe dece i ostvaruju proces vaspitanja i obrazovanja.

Sve funkcije predškolske ustanove ravnopravno su tretirane i uređene. Ravnopravnost funkcija osigurana je podelom nadležnosti u njihovom uređivanju. Tako je u nadležnost ministra za poslove društvene brige o deci bilo propisivanje osnova programa socijalnog rada, normativa ishrane, kriterijuma i merila za utvrđivanje cena usluga, uslova za ostvarivanje prava dece koja imaju karakter opšteg interesa i koja se ostvaruju u njima, utvrđivanje cene usluga za ostvarivanje tih prava itd. Po logici vezanosti za sistem, u nadležnosti matičnog ministarstva (nadležnog za sistem društvene brige o deci) bio je i stručni nadzor nad ostvarivanjem socijalnog rada u njima, nadzor nad zakonitošću rada, nadzor nad ostvarivanjem prava od opšteg interesa u njima, praćenje stanja i predlaganje i preduzimanje mera za njihovo uspešno funkcionisanje. U nadležnosti ministra prosvete bilo je propisivanje osnova programa vaspitno-obrazovnog rada i osnovnih uslova za njihovo ostvarivanje, kao i stručni nadzor nad ostvarivanjem vaspitno-obrazovne funkcije. U nadležnosti ministra za zdravlje bilo je propisivanje osnova programa preventivno-zdravstvene zaštite i osnovnih uslova za njihovo ostvarivanje, kao i stručni nadzor nad ostvarivanjem ove funkcije. U zajedničkoj nadležnosti matičnog i ovih ministara bilo je propisivanje uslova za organizovanje oblika rada sa decom, normativa sredstava, opreme, kadra i dr. Pošto se delatnost predškolskih ustanova odnosi na potrebe porodica i dece, koje se ispoljavaju u mestima življenje, odnosno na lokalnom nivou, velika ovlašćenja u donošenju odluka o njima (u okviru zakonom i podzakonskim aktima utvrđenih rešenja) imala je lokalna samouprava.

Sadašnje stanje
Zakonom o ministarstvima iz 2002. godine, predškolske ustanove prešle su potpuno u nadležnost Ministarstva prosvete i sporta, a Zakonom o finansijskoj podršci porodici sa decom, takođe iz 2002. godine, dekomponovan je sistem društvene brige o deci. Do donošenja Zakona o osnovama sistema obrazovanja i vaspitanja, 2003. godine, na snazi su bile odredbe Zakona o društvenoj brizi o deci iz 1992. godine koje su uređivale predškolsko vaspitanje i obrazovanje i predškolske ustanove. Kako je Zakon o osnovama sistema obrazovanja i vaspitanja osnovni ili krovni zakon za tu oblast, uređena su samo najznačajnija opšta pitanja koja se odnose na vaspitno-obrazovnu funkciju. Izostale su potpuno socijalna i preventivno-zdravstvena funkcija, jaslice, kao specifični objekti za decu do tri godine starosti, i kadar koji u njima radi, ishrana i način njenog organizovanja, a za druga pravna ili fizička lica, zajednice ili udruženja, koji pored Republike, pokrajine i lokalne samouprave, mogu osnivati predškolske ustanove, rešenja sadržana u ovom zakonu skoro da se ne mogu primenjivati. "Na taj način se u praksi javlja podvajanje, karakteristično za situaciju kada su postojale favorizovane 'državne' i defavorizovane 'privatne' ustanove. Teško da se u ovim drugim ustanovama mogu sprovesti u delo i odredbe člana 5, stava 2. Zakona kojima se predviđa da se na osnivanje i rad predškolskih ustanova primenjuju propisi o javnim službama, kao i člana 6. kojim je propisano da zaposleni u ustanovi ostvaruju svoja prava, obaveze i odgovornosti u skladu sa zakonom kojim se uređuju radni odnosi u državnim organima". ( E. Kamenov, pravno regulisanje droštvene brige o deci nakon ukidanja istoimenog zakona, poglavlje u Demografskom zborniku SANU, knjiga VII, "Evolucija populacione politike u Srbiji 1945-2004.", Beograd, 2005.)

Poseban zakon o predškolskom vaspitanju i obrazovanju ili o predškolskim ustanovama nije donet, a neki nacrti koji su se u protekle tri godine pojavljivali nisu mogli izvan okvira krovnog zakona, pa se ne može ni očekivati da će realan život predškolskih ustanova i regulativa o njima biti podudarni. A smisao zakonskog uređivanja jedne oblasti i potreba da zakon definiše i normira, odnosno standardizuje praksu, ne treba posebno dokazivati. Posledice odsustva normi vidljive su i teške, sa dalekosežnim implikacijama.

U prilog priznavanju i uređivanju multifunkcionalne delatnosti predškolskih ustanova

Iskustva iz prošlosti pokazuju da je regulativa, nekad više, a nekad manje, uvažavala multifunkcionalnost delatnosti predškolskih ustanova, ali da ih dugo nije ravnopravno tretirala, posebno socijalnu funkciju. Razlog možemo naći i u tome što se obrazovanje kadra za socijalni rad i socijalnu funkciju kod nas konstituisalo znatno kasnije nego u svetu i kasnije nego kadar prosvetne i zdravstvene struke. Ostvarivanje socijalne funkcije prepuštano je spontanim tokovima i znanjima, humanosti i entuzijazmu prosvetnog i zdravstvenog kadra koji su, nezavisno od toga da li su ili nisu bili propisivani programi njihovog rada, u predškolskim ustanovama uvek postojali.
U strateškom dokumentu Ministarstva prosvete i sporta o reformi obrazovanja, kada je reč o oceni dobrih strana/prednosti u predškolskom vaspitanju i obrazovanju, između ostalog, ističe se i sledeće: "Postoji koncepcija i praksa integrisane brige o deci ( nega, socijalna i zdravstvena zaštita, vaspitanje i obrazovanje) u dečjim vrtićima i jaslicama".( Ministarstvo prosvete i sporta, "Kvalitetno obrazovanje za sve - put ka razvijenom društvu", Beograd, 2002.)

Predškolske ustanove ostvaruju multifunkcionalnu delatnost specifične fizionomije, koja ima sličnosti, a još više razlika sa školama, zdravstvenim ustanovama i ustanovama za decu u sistemu socijalne zaštite. Sličnosti i razlike između predškolskih i navedenih ustanova mogu se sagledati i komparacijom najmarkantnijih odrednica njihovih delatnosti (sa decom do 18 godina starosti) na sledeći način:

Kao što se iz navedenog pregleda može videti, predškolske ustanove imaju svoj poseban identitet zbog toga što ostvaruju i vaspitno-obrazovnu i zdravstvenu i socijalnu funkciju, u jedinstvu tih aspekata delatnosti na način koji je više različit nego sličan ostvarivanju funkcija osnovnih prosvetnih zdravstvenih ili socijalnih ustanova. Zbog toga multifunkcionalna delatnost predškolskih ustanova treba da bude i zakonski sankcionisana. Na taj način i porodice i deca i društvo mogu od ovih ustanova dobiti željene efekte, a predškolske ustanove mogu širiti domete svog rada i u sferama koje se tiču humanizacije društva, kao i njegovog trajanja i razvoja.

Literatura

Blagojević, M. (1997): Roditeljstvo i fertilitet - Srbija devedesetih, Institut za sociološka istraživanja Filozofskog fakulteta, Beograd

Gavrilović, A. (1998): Sistem društvene brige o deci u Srbiji - razvoj i perspektiva, Službeni glasnik, Beograd

Gavrilović, A. (2001): Predškolske ustanove u Srbiji 1843-2000, Službeni glasnik, Beograd

Gavrilović, A. (2005): Evolucija populacione politike u oblasti društvene brige o deci, Demografski zbornik, knjiga VII, SANU, Beograd

Kamenov, E. (1999): Predškolska pedagogija, knjiga I i II, Zavod za udžbenike i nastavna sredstva, Beograd

Kamenov, E. (2005): Pravno regulisanje društvene brige o deci nakon ukidanja istoimenog zakona, Demografski zbornik, knjiga VII, SANU, Beograd

Kvalitetno obrazovanje za sve - put ka razvijenom društvu, Ministarstvo prosvete i sporta Republike Srbije, Beograd, 2002.

Milosavljević, M. i Brkić, M. (2005): Socijalni rad u zajednici, Socijalna misao, Beograd

Pešić, M. i drugi (1989): Modeli različitih oblika predškolskog vaspitanja, Republička zajednica dečje zaštite i Gradski SIZ društvene brige o deci, Beograd

Program demografskog razvoja AP Vojvodine sa merama za njegovo sprovođenje, Skupština AP Vojvodine, Izvršno veće AP Vojvodine, Pokrajinski sekretarijat za demografiju, porodicu i društvenu brigu o deci, Novi Sad, 2005.

Zakon o dečjim vrtićima, Službeni glasnik NRS br. 28/57. i Službeni glasnik SRS br. 15/65.

Zakon o neposrednoj dečjoj zaštiti i dodatku na decu, Službeni glasnik SRS br. 53/67. i 17/ 72 .

Zakon o predškolskom vaspitanju i obrazovanju, Službeni glasnik SRS br. 48/74.

Zakon o društvenoj brizi o deci, Službeni glasnik SRS br. 43/87. i 4/90. i Službeni glasnik RS br. 49/92.

Zakon o finansijskoj podršci porodici sa decom, Službeni glasnik RS br. 16/02.

Zakon o osnovama sistema obrazovanja i vaspitanja, Službeni glasnik RS br. 56/03.

Ostali tekstovi iz časopisa "Nastava i vaspitanje"

Opširnije o časopisu