:: časopis "Nastava i vaspitanje" ::

ULOGA BILINGVIZMA U RAZVOJU DECE OŠTEĆENOG SLUHA

Dr Gordana Nikolić
Zavod za unapređivanje obrazovanja i vaspitanja, Beograd
Izvorni naučni rad
UDK-376.353
Tekst objavljen u časopisu "Nastava i vaspitanje" br. 4, 2006. god.

REZIME
Poslednje decenije je jedno od najvažnijih pitanja kada je reč o razvoju dece oštećenog sluha pitanje bilingvizma, odnosno odrastanja u dvojezičnoj sredini. Znakovni (gestovni) jezik se tumači kao jezički modalitet u kom e se ruke i pokret koriste na svestan, ''verbalan'' način, radi izražavanja istog opsega značenja koji se postiže govorom, a naročito gramatikom (Kristal,1995). Proučavanje govornog i pisanog jezika upotpunjeno je poslednjih decenija interesovanjem i za treći način jezičke komunikacije - znakovni jezik, koji je do sada najmanje proučavan aspekt komunikacije. U skaladu s novim tendencijama u radu s decom koja imaju teško oštećenje sluha, sproveli smo istraživanje koje je imalo za cilj da ispita značaj znakovnog jezika na razvoj verbalnog govora i školska postignuća kod učenika oštećenog sluha. Postignuti rezultati su potvrdili važnu ulogu znakovnog jezika u razvoju dece oštećenog sluha i ukazali su na potrebu da se uvede dvojezički pristup u realizaciji plana i programa po kojima rade ustanove i škole s decom i učenicima oštećenog sluha. Dvojezički pristup u potpunosti uvažava znakovni govor kao specifično komunikaciono sredstvo važno za razvoj i obrazovanje te dece.

Ključne reči: komunikacija, gest, znak, sluh, govor, jezik, inteligencija, razvoj, integracija, stimulus, funkcija, informacija.

THE ROLE OF BILIGUALISM IN THE DEVELOPMENT OF CHILDREN WITH HEARING IMPAIRMENT

In recent years, the development of children with hearing impairment and their growing up in bilingual environment has become one of the most prominent issues. Sign language is regarded as a linguistic modality in which hands and movements are used in a deliberate, 'verbal' way, in order to express the same range of meanings as those achieved by speech, especially grammar (Crystal, 1955). The study of written and spoken language has, in recent decades, been supplemented by a growing interest for yet another mode of verbal communication - sign language, which had been the least studied aspect of communication so far. In accordance with these newest tendencies in treating children with severe hearing impairment, we conducted a research aimed at estimating the importance of sign language for the development of speech and academic attainments of students with hearing impairment. The results confirmed the importance of the role that sign language plays in the development of children with hearing impairment, and indicated to the need for implementing bilingual approach in the curricula of the institutions and schools for children with hearing impairment. Bilingual approach fully appreciates sign language as a specific communication means important for the development and education of these children.

Keywords: communication, gesture, sign, hearing, speech, language, intelligence, development, integration, stimulus, function, information.

Uvod

Različiti pristupi u sagledavanju bitnih faktora za razvoj dece oštećenog sluha uticali su na kreiranje velikog broja često potpuno suprotnih obrazovnih i rehabilitacionih programa (oralni, manuelni ili gestovni, znakovni, totalna i bilingvalna komunikacija itd.) koji su se razvijali i menjali od sredine osamnaestog veka do danas. Istraživanja u ovoj oblasti do sedamdesetih godina prošlog veka najčešće su se bavila fenomenom verbalne komunikacije u radu sa decom koja ne čuju, čime je pažnja istraživača i praktičara bila fokusirana na posledice koje izaziva oštećenje sluha, kao što je zaostajanje u verbalnom govoru i različiti vidovi govornih devijacija i poremećaja.

Novija istraživanja u ovoj oblasti najčešće se bave ispitivanjem optimalnih uslova za odrastanje, rehabilitaciju i obrazovanje dece oštećenog sluha, što uključuje i sagledavanje značaja znakovnog (gestovnog) jezika u razvoju i obrazovanju dece i osoba oštećenog sluha.
Stanovište da znakovni jezik nije samo derivat verbalnog jezika podrazumevalo je i izradu baterije testova za ispitivanje, praćenje i procenu razvoja znakovnog jezika.

Ipak, ponuda tog materijala daleko je ispod nivoa evaluacionog materijala za ispitivanje verbalnog jezika. Oskudnost u evaluacionom materijalu uticala je da se produže određene dileme i rasprave oko statusa znakovnog jezika u lingvističkoj porodici i njegove uloge kao podsticajnog segmenta u razvojnom procesu i obrazovanju dece oštećenog sluha.

Razvoj znakovnog jezika

Debata o tome da li je znakovni jezik pravi jezik, još uvek je aktuelna u mnogim zemljama sveta. Priča o nezavisnosti i celovitosti znakovnog jezika počinje s Vilijamom Stokeom 1960. u Sjedinjenim Ameri čkim Drža vama. On se smatra prvim lingvistom koji je analizirao strukturu znakovnog jezika po metodskim principima karakterističnim isključivo za lingvističku analizu verbalnih jezika. U Evropi su takve studije počele da se objavljuju mnogo kasnije, a u nekim zemljama Evrope i danas se znakovni jezik ne svrstava u porodicu "pravih" jezika, već u neformalne i konkretne lingvističke sisteme. Primera radi, prvo finsko istraživanje i publikacija o finskom znakovnom jeziku objavio je Risanen 1985. godine (Rissanen, 1985; po Marjatta Takala, 1995).

Kada je reč o znakovnom jeziku, najveći broj studija bavi se strukturom i razvojem američkog i britanskog znakovnog jezika kao najrazvijenijim znakovnim jezicima. Ti jezici su izuzetno rafinirani, sa sopstvenim pravilima koja se granaju u morfološke, sintaktičke i semantičke odrednice. Čak i ako se znakovni jezik učini da ima karakteristike koje su preuzete iz govornog jezika, to je samo u situacijama kada osoba koja produkuje znakove želi da osigura ili poveća komunikacioni nivo sa primaocem informacija, koji je najčešće iz govornog komunikacionog okruženja. Stok, Kejstelin i Kronenberg (Stocoe, Casterline i Croneberg, 1965) napisali su prvu osnovnu morfološku analizu ASL (Američki znakovni jezik). Identifikovano je 55 položaja (18 pokreta rukama; 12 položaja za artikulaciju i 25 pokreta telom) potrebnih za znakovnu komunikaciju. Tom prilikom načinjen je i pravilnik o upotrebi pokreta zavisno od toga da li se koriste jedna ili dve ruke, kao i kako postaviti ruke ili ruku u odnosu na osobu koja je primalac poruke.

Hoket je 1963. godine (Marsshark, 1993) izradio nacrt funkcionalnog lingvističkog polja koje se sastoji od šesnaest karakteristika tipičnih za svaki celovit i zaokržen lingvistički sistem. Nacrt je trebalo da doprinese u shvatanju funkcionalne uloge jezika. Hoket ističe da se neke od tih šesnaest karakteristika nalaze u brojnim komunikacionim sistemima koji postoje pored ljutskog govora, ali samo izgrađeni jezici procesuiraju sve nabrojane karakteristike, a tu po Hoketu spada i znakovni jezik.

Oralni metod je bio dominantan postupak u radu većine svetskih škola do 1970. godine. Od sredine sedamdesetih godina prošlog veka znakov ni jezik se pominje u mnogim nacionalnim kurikulumima, ali samo kao pomoćni metod u komunukaciji, a ne kao predmet sa svojim sadržajem i pravilima. Suštinska promena se dogodila osamdesetih godina dvadesetog veka, kada se u nacionalnim kurikulumima tih zemanja pominje i bilingvalna edukacija i obrazovanje dece oštećenog sluha na znakovnom jeziku. Krajem devedesetih godina mnoge zemlje objavljuju kurikulum znakovnog jezika, koji se smatra prvim jezikom kod dece sa teškim oštećenjem sluha, ali se isto tako naglašava da je za nagluvu decu verbalni prvi jezik. Prateće promene u kurikulumu su zahtevale i promene u pripremljenosti nastavnika koji rade s tim učenicima. Glavna pitanja su se odnosila na to koliko nastavnici poznaju znakovni jezik i koliko ga uspešno koriste.

Studije i istraživanja o značaju znakovnog jezika u obrazovanju i nivou školskih postignuća kod učenika oštećenog sluha

Do sada je obavljen veliki broj istraživanja koja ispituju značaj znakovnog jezika na ukupni razvoj dece oštećenog sluha i njihova školska postignuća. U većini studija i istraživanja u kojima je ispitivan odnos u poznavanju znakovnog jezika s nivoom komunikacionih sposobnosti, preovladavale su sledeće konstatacije: da se kod dece oštećenog sluha čiji roditelji ne čuju ranije pojavljuje znakovni jezik nego kod dece koja čuju i odrastaju u normalnoj sredini (Meadow, 8 0; po Marscharku, 1993); deca sa oštećenjem sluha koja imaju roditelje koji ne čuju ranije i kvalitetnije razvijaju jezik i komunikacione veštine od dece koja ne čuju a odrastaju u čujućoj sredini (Acredolo, Goodwin,1978; po Gregory, Knight, McCracken, Powers, Watson, 1997); ako dete oštećenog sluha od rođenja uči znakovni jezik, to automatski ne znači da će mu kasnije biti olakšan normalni razvoj verbalnog jezika kao što je to slučaj kod dece koja čuju (Mauberry i Eichen 1991: Lonske,1990 po Gregory, Knight, McCracken, Povers, Watson,1998); učenje znakovnog jezika ne predstavlja prepreku za dalji razvoj verbalnog jezika (Prinz and Prinz, 1979; Ackerman, 1990; po Capirci, Cattani, Rossini,Volterra,1998); verbalni i znakovni jezik se uspešno dopunjavaju na receptivnom i ekspresivnom nivou (Mauberry i Eichen 1991: Lonske, 1990; po Gregory, Knight, McCracken, Povers, Watson,1998); primena isključivo govornog treninga kod dece s teškim oštećenjem sluha najčešće nedovoljno razvija jezičko polje kod deteta i utiče na njegovo zaostajanje u kognitivnom i socijalnom razvoju (Brasel, Quigley, 1970; po Marschark 1993). Jedan od glavnih uslova neophodnih za dalji razvoj znakovnog jezika je obezbeđivanje instrumenata za procenu znakovnojezičkih sposobnosti kod dece i odraslih, kao i stalni rad na daljem razvoju strukture, gramatike i rečnika.

Izdvojićemo istraživanje Stronga i Prinsa (1997) koji su procenjivali 16 0 učenika koji ne čuju. Dobijeni rezultati tog istraživanja ukazali su da učenici koji bolje vladaju znakovnim jezikom postižu bolji školski uspeh i veću pismenost od učenika koji ne poznaju znakovni jezik.
Danas u mnogim zemljama većina nastavnika u specijalnim školama koristi znakovni jezik, a država im svake godine obezbeđuje besplatne kurseve znakovnog jezika.

Čvrsta ranija ubeđenja - da učenje znakovnog jezika remeti i usporava učenje govornog jezika, kao i da snižava školska postignuća kod učenika koji se isključivo koriste znakovnim jezikom - ozbiljno su pokolebana. Naše istraživanje je fokusirano na ispitivanje uloge i značaja znakovnog jezika na školska postignuća kod jedne grupe učenika beogradske i zemunske škole za učenike oštećenog sluha.

Metodološka postavka sprovedenog istraživanja

U našem istraživanju uzorak čini šezdesetoro dece s teškim ošte će njem sluha, uzrasta od osam do 12 godina. Učesnici u istraživanju ujedna čeni su na početku istraživanja po postavljenim kriterijumima definisanim nezavisnim varijablama (uzrast, oštećenje sluha, inteligencija, vladanje verbalnim govorom i uspeh u školi), a zatim podeljeni u kontrolnu i eksperimentalnu grupu. Tokom eksperimentalnog dela istraživanja otvorena je komunikaciona radionica u kojoj su članovi eksperimentalne grupe svakodnevno učili i uvežbavali znakovni (gestovni) jezik. Za potrebe komunikacione radionice izrađeni su: Skala komunikativnih sposobnosti, za procenu verbalnih i neverbalnih jezičkih veštima kod dece sa oštećenim sluhom uzrasta od osam do dvanaest godina, zatim Gestovni bukvar i Gestovna vežbanka, kao radionički materijal. Eksperimentalni deo istraživanja trajao je šest meseci, sa ukupno 600 radionica, u kojima je usvojeno preko 300 gestovnih znakova. Na početku eksperimenta obavljeno je testiranje dece Skalom komunikativnih sposobnosti, kao i na kraju eksperimenta, kada je urađena i statistička obrada podataka.

Postignuti rezultati

Interpretacija rezultata prikazana je kvantitativno, tabelarno i grafički sa interpretacijama statističke značajnosti razlika između eksperimentalne i kontrolne grupe. Potvrđene su hipoteze koje su tvrdile da će subjekti pokazali napredak u verbalnim receptivnim i ekspresivnim komunikacionim sposobnostima i neverbalnoj komunikaciji crtanjem, kao i hipoteza koja se odnosila na školski uspeh. Izdvajamo tabelu i grafikon koji prikazuju rezultate korelacije znakovnog i verbalnog govora i školska postignuća.

Tabela 1. prikazuje na kom su nivou povezanosti testovni rezultati koji ispituju verbalne i gestovne sposobnosti ispitanika. Pri ka zana je inicijalna i finalna korelacija između subtestova koji procenjuju verbalne sposobnosti i subtestova koji procenjuju neverbalne sposobnosti.
Odnos neverbalnih i verbalnih zadataka sa finalnog testiranja pokazuje visok korelacioni koeficijent od 0,871, što je na nivou statističke značajnosti r<0,01.
Prikazani korelacioni koeficijenti pokazuju da je nakon učenja znakovnog jezika porastao nivo korelacije između verbalnih i gestovnih sposobnosti, što je u skladu s našom pretpostavkom da će se usvajanjem znakovnog jezika podići nivo kohezije i integracije verbalnih i neverbalnih sposobnosti.

Rezultatima prikazanim na tabeli 1. potvrđena je uloga znakovnog govora u postizanju višeg stepena kohezije i integracije verbalnih i neverbalnih sposobnosti kod dece oštećenog sluha.

Tabela 1. Korelacija gestovnih i verbalnih rezultata u okviru skale komunikativnih sposobnosti

** označava statističku značajnost na r<0,01

Rezultati koji prikazuju školski uspeh kod članova eksperimentalne i kontrolne grupe prikazani su na grafikonu 1.

Grafikon prikazuje rezultate u apsolutnim vrednostima, a rezultati su sledeći: dvanaest članova eksperimentalne grupe ili 39,6% postiglo je na kraju školske godine uspeh s prosečnom ocenom pet, trinaest ispitanika ili 42,9% položilo je razred sa srednjom ocenom četiri i po, tri ispitanika ili 9,9% je završilo razred sa prosečnom ocenom četiri, dva ispitanika (6,6%) sa ocenom tri i po. Sedam članova kontrolne grupe ili 23,1% razred je završilo sa prosečnom ocenom pet, pet učenika ili 16,5 % sa prosečnom ocenom četiri i po, osam učenika ili 26,4%, sa ocenom četiri, po pet učenika ili po 16,5 % , sa prosečnim ocenama tri i po i tri.

Prikazani rezultati potvrđuju da su članovi eksperimentalne grupe postigli školski uspeh koji je statistički značajno veći u odnosu na školski uspeh koji su ostvarili članovi kontrolne grupe. Na taj način je potvrđena značajna uloga znakovnog govora kao podsticajnog faktora koji stimuliše učenike da ostvaruju aktivniji odnos prema školskim aktivnostima, učenju i usvajanju novih nastavnih sadržaja.

Prikazani rezultati korelacije znakovnog i verbalnog govora i rezultati školskih postignuća ukazuju na izuzetan značaj znakovnog jezika u razvoju dece i učenika oštećenog sluha.

Zaključak

Cilj ovog istraživanja bio je utvrđivanje veze između razvoja gestovnog govora i razvoja opštih komunikativnih sposobnosti kod uče-nika s oštećenim sluhom. Rezultati su pokazali da je znakovni jezik stimulisao unapređenje verbalnih i neverbalnih komunikativnih formi na receptivnom i ekspresivnom nivou. Takođe, rezultati pokazuju i statistički značajan korelacioni koeficijent između ekspresivnih i receptivnih verbalnih i neverbalnih sposobnosti dece oštećenog sluha. Potvrđeno je da učenje gestovnog govora ne predstavlja prepreku za dalji razvoj govornog ili verbalnog jezika i da se verbalni i gestovni jezik uspešno dopunjavaju. Vredan istraživački nalaz je da se učenjem gestovnog govora pospešuje veća integracija i kohezija verbalnih i neverbalnih sposobnosti, što doprinosi i boljim školskim postignućima kod učenika.

Dobijeni rezultati su kompatibilni i s velikim brojem svetskih iztraživanja, što nedvosmisleno ukazuje na potrebu da se menjaju ne samo naši stavovi o znakovnom jeziku, već i sam rad u školama specijalizovanim za rad s učenicima oštećenog sluha.

Zato smatramo da je uloga znakovnog jezika u obrazovanju, vaspitanju i rehabilitaciji dece sa oštećenim sluhom izuzetno značajna.

Literatura

• Bench, J. (1993). Communication Skills in Hearing-impaired Children, London: Whurr Publishers
• Brown, R. (1973). A First Language, Cambridge: Harvard University Press
• Capirci, Cattani, Rossini, Volterra, (1998): Thiching sign language to Hearing Children: Methodological Aspects and Cognitive Improvement, International Congress on Education of Deaf, Tel Aviv, Israel
• Clark, H.; Clark, E. V. (1977). Psychology and Language: An introduction to psyholinguistics, San Diego: Academic Press
• Clark, E. (1998). A Deaf Folk Teory of mind: Organisation of Verb of Knowing, International Congress on Education of Deaf, Tel Aviv, Israel
• Creaghead, E. (1998). Using Scripts to Facilitate Communication of Children with Hearing Impairment, International Congress on Education of Deaf, Tel Aviv, Israel
• Gregory, S.; Knight, P.; McKraken, W.; Powers, S.: Watson, L. (1998): Issues in Deaf Education, London: David Fulton
• Kristal, D. (1995). Kembrička enciklopedija jezika, Beograd: Nolit
• Marschark, M. (1993): Psychological Development of Deaf Children, Oxford University Press
• Nikolić, G. (2006). Povezanost razvoja gestovnog govora sa intelektualnim i komunikativnim sposobnostima dece oštećenog sluha, doktorska disertacija, Beograd: Defektološki fakultet.
• Orazio, R.; Grasso.G. (1996). Gramatica di segni, Roma: EFFETA
• Radoman, V.; Nikolić, G. (2002). Uvođenje metode integralnog razvoja gluve dece u obrazovni sistem za gluvu decu, Zbornik rezimea Dani defektologa Jugoslavije, Herceg Novi
• Savić, Lj. (1996). Priručnik za prevodioce gluvim licima, Beograd
• Savić, Lj. (1997). Sto godina škole za slušno oštećenu decu "Stefan Dečanski", Beograd: Škola "Stefan Dečanski"
• Savić, Lj. (2002). Neverbalna komunikacija gluvih i njena interpretacija, Beograd
• Schwartz, S. (1996). A Parents Guide to Communication Options, Forest Bookshop, UK
• Stewart, J.; Stahlman, S. (1998). The Signing Family, Forest Bookshop, UK
• Takala, M. (1995). Hearing-impaired Adults view of Finnish Society, Helsinki: University of Helsinki
• Tomić, Z. (2003). Komunikologija, Beograd: Čigoja
• White, J.; Stevenson, S. (1975): The effecte of the Total Communication

Ostali tekstovi iz časopisa "Nastava i vaspitanje"

Opširnije o časopisu